“ประสิทธิ์ ชนิตราภิรักษ์” ผู้แกะแม่พิมพ์ธนบัตรที่เราใช่กัน

การแกะแม่พิมพ์โลหะด้วยมือเป็นทักษะเฉพาะทาง ที่ช่างฝีมือน้อยคนจะได้ฝึกฝนโดยตรง หากหนึ่งในนั้นคือ “ประสิทธิ์ ชนิตราภิรักษ์” ผู้ออกแบบพระบรมสาทิสลักษณ์ในหลวงรัชกาลที่ 9 บนธนบัตรไทย แม้ปัจจุบันจะหันไปทำงานศิลปะเต็มตัว หากยังคงใช้ทักษะที่ฝึกฝนสร้างสรรค์ผลงานบันทึกความทรงจำถึงในหลวงรัชกาลที่ 9

กว่าจะได้แต่ละลายเส้น สลักลงไปบนแม่พิมพ์โลหะ จนปรากฎเป็น พระบรมสาทิสลักษณ์ในหลวงรัชกาลที่ 9 ศิลปินต้องอาศัยทั้งกำลังมือและหัวใจที่แน่วแน่ ลายเส้นที่ยิ่งแกะยิ่งละเอียดภาพที่ออกมาก็ยิ่งงดงาม นี่คือทักษะและความชำนาญตลอด 30 ปีของ “ประสิทธิ์ ชนิตราภิรักษ์” ผู้อยู่เบื้องหลังพระบรมสาทิสลักษณ์บนธนบัตรหลากหลายชุดจนถึงปัจจุบัน ซึ่งในหลวงรัชกาลที่ 9 ทรงมีพระราชวินิจฉัยทุกผลงานก่อนเผยแพร่ รวมถึงธนบัตรที่ระลึกฉลองสิริราชสมบัติครบ 70 ปี ผลงานสุดท้าย ที่ทำสุดฝีมือในฐานะผู้ชำนาญการแกะแม่พิมพ์ธนบัตร ธนาคารแห่งประเทศไทย

ไม่ถึงปีหลังจากออกมาเป็นศิลปินอิสระ อาจารย์ประสิทธิ์ อดีตผู้ชำนาญการแกะแม่พิมพ์ธนบัตรก็มาทำงานส่วนตัว และส่วนหนึ่งที่ชอบเลยคือภาพแนวเหนือจริง ได้ใช้เทคนิคภาพพิมพ์โลหะที่เชี่ยวชาญอยู่แล้วมาต่อยอดด้วย และยังตั้งเป้าว่าจะแสดงงานร่วมกับเพื่อนศิลปินกลุ่มกังหันอีกครั้งนึงในปี 2561

แม้วันนี้วางมือจากงานประจำมาเป็นศิลปินอิสระเต็มตัว หากความผูกพันทำให้ ประสิทธิ์ ชนิตราภิรักษ์ ยังสร้างสรรค์ศิลปะบันทึกความทรงจำต่อในหลวงรัชกาลที่ 9 ทั้งภาพลายเส้น และภาพพิมพ์โลหะ มีเครื่องพิมพ์ที่ออกแบบเอง จากต้นแบบครั้งศึกษาดูงานโรงพิมพ์ธนบัตรที่ญี่ปุ่นเป็นอุปกรณ์คู่ใจ ทั้งกำลังวางแผนเตรียมงานวาดลายเส้นแนวเหนือจริง วิพากษ์สังคม ไว้จัดแสดงในอีกสองปีข้างหน้า โดยไม่ว่าจะสร้างสรรค์ผลงานรูปแบบไหน ประสิทธิ์ ยังยึดหลักการทำงานว่าศิลปะที่แท้ต้องเกิดจากความทุ่มเท หาใช่ผลผลิตเชิงพาณิชย์

ในวัย 58 ปี ประสิทธิ์หันมาดูแลสุขภาพมากขึ้น เพราะผลจากการทำงานที่ต้องสัมผัสโดยตรงกับสารเคมีจากการพิมพ์มาหลายสิบปี หากเมื่อได้คิดถึงงานศิลป์บนธนบัตรที่ฝากไว้ ซึ่งยังคงอยู่ในชีวิตประจำวันของคนไทย นั่นก็เป็นรางวัลที่เพียงพอแล้วสำหรับความเหนื่อยยากที่ผ่านมา

ต้นทางของธนบัตร

“ตามกฎหมายเรามีทุนสำรองเงินตราหนุน 100% ประกอบด้วยทองคำซึ่งสมัยก่อนอาจทั้งหมด แต่หลังๆ เรามีเงินสกุลต่างชาติ พันธบัตร และเงินตราสกุลอื่น ในปีหนึ่งจะมีการสั่งจากธนาคารแห่งประเทศไทยในด้านจำนวนผลิต เรียกฝ่ายที่ดูแลว่า ‘ฝ่ายจัดการธนบัตร’ ซึ่งทำงานประสานกับ ‘โรงพิมพ์ธนบัตร’ทั้งสองฝ่ายรวมกันเรียกว่า ‘ฝ่ายออกบัตรธนาคาร’สรุปว่าโรงพิมพ์ธนบัตรมีหน้าที่ผลิตธนบัตรให้ฝ่ายจัดการธนบัตรออกใช้”

ดร.นพพร ประโมจนีย์ กรรมการผู้จัดการโรงพิมพ์ฯ เริ่มต้นอธิบายระบบการผลิตของโรงพิมพ์ธนบัตรฯ ซึ่งยังต้องผ่านกระบวนการอื่นๆ อีกมาก ในบ้านเรากิจการนี้อยู่ในความดูแลของฝ่ายออกบัตรธนาคาร สังกัดธนาคารแห่งประเทศไทยทั้งหมด โดยรับนโยบายจากผู้บริหารแบงก์ชาติมี “เงินในไห” หรือ “เงินสำรอง” ของประเทศเป็นตัวสร้างมูลค่าให้ธนบัตรจนสามารถได้รับความเชื่อถือแล้วแลกเปลี่ยนในตลาดโลกได้

หากใครเคยผ่านบางขุนพรหมแล้วเข้าไปใต้สะพานพระราม 8 ที่เกือบสุดทาง มองเข้าไปทางซ้ายมือ นั่นล่ะคือต้นกำเนิดธนบัตรทั้งหมดในประเทศนี้ที่หมุนเวียนแลกเปลี่ยนอยู่ในมือนายธนาคาร เศรษฐี นักการเมือง นักธุรกิจ พ่อค้า คนชั้นกลาง นักเรียน ไปจนถึงขอทานหรือกระทั่งมิจฉาชีพ (ซึ่งต้องใช้ธนบัตรซื้อข้าวกินเหมือนกัน)

ที่นี่คือ “โรงพิมพ์ธนบัตร ธนาคารแห่งประเทศไทย” มีหน้าที่พิมพ์ธนบัตรในสกุลเงิน “บาท” ทั้งหมดแต่เพียงผู้เดียว แน่ล่ะ ธนบัตรเป็นสิ่งพิมพ์เหมือนเช่นสิ่งพิมพ์ชนิดอื่น แต่ ดร.นพพร ก็บอกว่านี่คือสิ่งพิมพ์ Security Printing คือมีคุณภาพสูงและปลอมแปลงยาก ตรงกับตรรกะที่ว่า หากเราใช้คอมพิวเตอร์ส่วนบุคคลสแกนธนบัตรที่รัฐบาลผลิตแล้วพิมพ์ออกมาโดยผ่านเครื่องพิมพ์อิงก์เจ็ต แล้วมีคุณสมบัติเหมือนธนบัตรที่แบงก์ชาติผลิตเป๊ะจะวุ่นวายขนาดไหน (นอกจากผิดกฎหมายแล้วทำอย่างไรก็ไม่มีทางเหมือนธนบัตรที่แบงก์ชาติผลิตด้วยเทคโนโลยีระดับสูง)

นั่นคือเหตุผลและที่มาทั้งหมดของระบบการผลิตซึ่งธนาคารแห่งประเทศไทยใช้เทคโนโลยีระดับสูง รวมถึงใช้ระบบรักษาความปลอดภัยอย่างเข้มงวดกับผู้เกี่ยวข้องทุกคนนับตั้งแต่ก้าวเข้าอาณาเขตโรงพิมพ์ธนบัตร ซึ่งเราเห็นตั้งแต่ระบบประตูอัตโนมัติ เครื่องตรวจจับโลหะ รวมถึงโทรทัศน์วงจรปิดที่ถูกติดตั้ง

“ระบบรักษาความปลอดภัยของเราจะว่าแยกกับส่วนของแบงก์ชาติไหมก็แยก ตรงโรงพิมพ์ธนบัตรฯ จะเรียกเขตหวงห้ามเป็นโซน 1 2 3 ที่เราคุยกันอยู่นี้คือ 3 และไล่ไปลึกที่สุดคือ 1 เป็นส่วนที่มีธนบัตร ซึ่งมีระบบรักษาความปลอดภัยดูแลใกล้ชิด โดยปกติจะไม่ให้เข้าไป เรามีรายชื่อว่าใครสามารถเดินเข้าออกได้ทุกเขต เช่นตัวผม หรือท่านผู้ว่าการธนาคารแห่งประเทศไทยเป็นต้น ถ้าเป็นคนนอกต้องมีเหตุผลและได้รับอนุญาตก่อน เช่น คนที่มาขอชมการผลิต”

ปัจจุบันโรงพิมพ์ธนบัตรฯ มีภารกิจผลิตธนบัตรจำนวนกว่า 2,000 ล้านฉบับต่อปี หากนับเป็นมูลค่าก็ราวๆ 6-7 แสนล้านบาท “เราผลิตเองมา 36 ปีแล้วครับ เทคโนโลยีเปลี่ยนพอควร ธนบัตรต้องทำให้ปลอมยากแต่ดูง่าย ธนบัตรหลายรุ่นที่ออกไปมีวิวัฒนาการทางเทคนิคทั้งกระดาษและหมึกพิมพ์ ตอนนี้ก็มีพวกโฮโลแกรมติด มีสิ่งที่มองไม่เห็น แต่ใช้เครื่องตรวจได้” ดร.นพพร พูดถึงสถานะปัจจุบันของโรงพิมพ์ธนบัตรฯ ว่า “อยู่ในระดับชั้นนำของโลก เราตามเทคโนโลยีใหม่ตลอด ถือเป็นโรงพิมพ์แรกๆ ที่ใช้ของใหม่ เช่นธนบัตรที่ระลึก 60 บาทเมื่อปี 2530 ใช้หมึกพิเศษที่เปลี่ยนสีได้เรียกว่า OVI บนธนบัตรเป็นประเทศแรก ยังมีธนบัตรพลาสติกที่ระลึก 500 บาท ซึ่งใช้เป็นชาติแรกๆ เหมือนกัน แม้ช่วงต้นไม่ได้พิมพ์เอง ก็ถือว่ามีการใช้เทคโนโลยีติดท็อปเท็นครับ”

กว่าจะเป็นธนบัตร

ขั้นตอนการผลิตธนบัตรเริ่มต้นขึ้นอย่างไร? แน่นอนว่าในปัจจุบันธนบัตรจำนวนมากที่เราใช้อยู่ ถูกผลิตด้วยเครื่องจักรอันทันสมัย แต่ในส่วนที่เป็นงานฝีมือนั้นก็ต้องใช้คนอยู่ดี

ทีมออกแบบธนบัตรปัจจุบันมีทั้งหมด 8 คนซึ่งมีชื่อตำแหน่งเช่น เจ้าหน้าที่ออกแบบ เจ้าหน้าที่แกะโลหะ ผู้วิเคราะห์ ฯลฯ และเชื่อหรือไม่ว่าธนบัตรเป็นงานศิลปะที่คนทั้ง 8 ออกแบบสร้างสรรค์และมีพื้นที่จัดแสดงอยู่ในกระเป๋าเงินของเราทุกคนโดยไม่ได้ลงนามเจ้าของผลงาน

“จะใช้รูปแบบใดเราต้องดูก่อนว่าธนบัตรนี้เป็นรุ่นอะไร จะมีแบบ ปัจจุบันคือ Series 15 ซึ่งเป็นเรื่องเกี่ยวกับพระราชกรณียกิจของพระมหากษัตริย์ราชวงศ์จักรี ธนบัตรใบละ 20 บาทเป็นเรื่องราวรัชกาลที่ 8 ธนบัตรใบละ 50 บาท เป็นเรื่องราวรัชกาลที่ 4 ซึ่งเราจะเลือกมาลง โดยเมื่อได้หลักการแล้วจะมีการระดมความคิดว่าจะเอาภาพไหน เรื่องเด่นของรัชกาลนั้นๆ คืออะไร ซึ่งผู้วิเคราะห์จะไปหาข้อมูล อย่างใบละ 50 นี่รัชกาลที่ 4 ท่านเด่นเรื่องวิทยาศาสตร์ ก็จะไปหาพระบรมฉายาสาทิสลักษณ์มาออกแบบ” กุนที กรีประเสริฐกุล ผู้จัดการแผนกออกแบบฯ ให้หลักการ

“อย่างธนบัตรใบละ 20 บาท เราจะหาข้อมูลโดยทำเป็นทีม ต้องหาภาพประธานด้านหน้า ภาพประกอบด้านหลัง รัชกาลที่ 8 พระราชกรณียกิจที่เด่นคือการเสด็จพระราชดำเนินเยี่ยมราษฎร ครั้งที่สำคัญคือตอนเสด็จเยี่ยมราษฎรที่สำเพ็งเพื่อเสริมสร้างความสมานฉันท์ระหว่างชาวจีนและชาวไทยให้อยู่ร่วมกันด้วยความผาสุก และมีการเชิญพระราชดำรัสเกี่ยวกับการให้คนในชาติทำประโยชน์เพื่อบ้านเมือง ซึ่งเราจะ Quote สิ่งดีๆ ให้คนปัจจุบันที่ใช้ธนบัตรได้ศึกษา กล่าวได้ว่าธนบัตรเป็นทูตทางวัฒนธรรมที่บรรจุเรื่องต่างๆ เกี่ยวกับประเทศไว้อีกด้วย” พรทิพย์ ไทยถิ่นงาม เจ้าหน้าที่วิเคราะห์อาวุโสให้รายละเอียดเพิ่มเติม

ซึ่งภาพต่างๆ ที่พวกเขานำมาตีพิมพ์เป็นธนบัตรนั้นก็ต้องสามารถจัดองค์ประกอบได้ลงตัวอีกด้วย ถึงขั้นตอนนี้แล้วก็จะมีการใช้คอมพิวเตอร์ช่วยในการออกแบบแบบสี (ต้นแบบ) เสนอคณะกรรมการชุดต่างๆ เมื่อได้รับอนุมัติ เจ้าหน้าที่จึงลงมือทำงาน และที่เราทึ่งกับทีมงานชุดนี้ก็คือความ “ยาก” ในการสร้างงานรวมถึงการ “ปิดทองหลังพระ” ในศิลปะของชาติมาตลอดเวลาหลายสิบปีตลอดอายุงานแต่ละคน

Leave a Reply

อีเมลของคุณจะไม่แสดงให้คนอื่นเห็น ช่องที่ต้องการถูกทำเครื่องหมาย *